–-----तीर्थराज भट्टराई

“योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः”(योगसूत्र) अर्थात् योग भनेको चित्तका चञ्चल वृत्तिहरूलाई रोक्नु हो । राजयोगले मनलाई शान्त, स्थिर र एकाग्र बनाउँछ । यसबाट आत्मिक शान्ति, विवेक र सही निर्णय गर्ने क्षमता विकास हुन्छ । मानिस बाहिरबाट जति सम्पन्न देखिए पनि आत्मा शान्ति भएन भने जीवन अधुरो बन्छ । आजको समाज यस्तै अदृश्य अशान्तिको पीडाबाट गुज्रिरहेको छ । प्रविधिको विकाससँगै चेतना बढ्नुपर्ने हो तर दुर्भाग्यवश नकारात्मक सोच, तनाव, कुलत, सामाजिक विकृति र आत्मिक शून्यता झन् फैलिरहेको अनुभव हुन्छ । मैले आत्मालाई साक्षी राखेर भन्नुपर्छ – नगरप्रमुख हुँदाहुँदै म पनि यो भावबाट पूर्णतः बाहिर निस्किन सकेको छैन । मानिसको जीवनमा नकारात्मक सोच कुनै न कुनै रूपमा वृक्षझैँ  गाँजिएको देखिन्छ ।

यही समाजबाट हुर्किएको व्यक्ति भएकाले म पनि नकारात्मक सोचको भूमरीमा फसिरहेको विषय स्वीकार्दा मलाई आत्मग्लानि छैन । अझ आत्मसाक्षी राखेर भन्दा मेरा मात्रात्मक कुलत र कमजोरी सुधार्नुपर्छ । आत्मा समिक्षा गरेर यसको सुरुवात म जस्तै समाजका अगुवा स्वयंबाट गरिनु समाज सुधारको आधारस्तम्भ बन्नेछ । तीन दिने निःशुल्क राजयोग ध्यान शिविरमा बसेपछि म यसको लागि अझ पूर्ण तयार भएको छु ।खोटाङको दिक्तेल बजारस्थित ब्रह्मकुमारी राजयोग सेवा केन्द्रमा आयोजित शिविरले मेरो जीवनमा एक विशेष सकारात्मक उर्जाको अनुभूति गरायो ।

२०८३ वैशाख २६ गते शनिबारदेखि सुरु भएको उक्त शिविरमा मोरङ निवासी योगगुरु अर्जुन थपलिया सहित पाँच जना साधकको टोली आउनु भएको थियो । समय व्यवस्थापन गरेर तीन दिन शिविरमा सहभागी भएँ । मसँग विगतमा पनि विभिन्न योग, ध्यान र आध्यात्मिक सत्सङ्गमा बसेको अनुभव थियो । तर यस पटकको शिविरले केही फरक अनुभूति, गहिरो चिन्तन र अझ उज्यालो चेतनाको भाव प्रदान ग¥यो । ध्यानमार्फत आत्माको गहिराइलाई स्पर्श गर्न सकिने रहेछ भन्ने अनुभूति अझ प्रगाढ बन्यो ।

चेतनाको उज्यालो

शिविरका मुख्य प्रशिक्षक योगगुरु अर्जुन थपलियाको  व्यक्तित्व नै प्रेरणादायी थियो । सेतो वस्त्र, ढाका टोपी, सहज मुस्कान र सरल अभिव्यक्तिले सहभागीहरूलाई प्रारम्भमै आकर्षित गथ्र्यो । उहाँले आध्यात्मिक र राजयोग ज्ञानलाई सरल दर्शनका रूपमा गाउँघरका व्यवहारिक उदाहरणमार्फत प्रस्तुत गर्नुभयो । त्यसले राजयोगको महत्त्व, आत्मा, शान्तिको मार्ग र चेतनासम्बन्धी विषय बुझ्न सजिलो भयो । जीवन, आत्मा, कर्म, सकारात्मक ऊर्जा र मानसिक शुद्धीकरणका विषयहरू सरल तर प्रभावकारी ढंगले राख्नुभयो कि सुन्ने प्रत्येक व्यक्ति आफैंभित्र डुब्न बाध्य हुन्थ्यो । मैले विभिन्न विद्वत् सम्मेलन, धार्मिक सभा तथा युवावस्थामा भारतको गोरखपुरस्थित गोरखनाथ मन्दिरमा बस्दा धेरै प्रवचन सुनेको थिएँ । तर यस शिविरको मौलिकता, रैथाने उदाहरण र सहज शैलीले मनको गहिराइमा नयाँ प्रकाश भरिदियो । मेरा अन्तर्मनका अँध्यारा कुनाहरूमा उज्यालोको ढोका खुलेझैँ अनुभूति गरेँ ।

म अहिले पनि दैनिक ३ः३० बजे उठेर योग, ध्यान, जप र आध्यात्मिक चिन्तन गर्ने मानिस हुँ । सकारात्मक दृष्टिकोण राख्नुपर्छ भन्ने मान्यता पनि छ । तर यति हुँदाहुँदै पनि यो तीन दिने राजयोग ध्यान शिविर मेरो जीवनका लागि अत्यन्त प्रभावकारी र स्मरणीय बन्यो । विज्ञ इन्जिनियरले बनाएको खुकुरीमा धार लगाएझैँ मनमा रहेका अन्तरकुन्तरका कुण्ठा र फोहोर मैलो शुद्ध गर्ने ठूलो अवसर मिल्यो । यसका लागि व्यवस्थापक र राजयोगगुरु अर्जुन थपलियाप्रति हार्दिक सम्मानसहित धन्यवाद दिन चाहन्छु ।

सायद उमेर ढल्कँदै जानु, आत्माको खोज अझ तीव्र हुनु, नगरको जिम्मेवारी, सामाजिक दबाब र तनावपूर्ण परिस्थितिका कारण पनि होला । यो शिविरले मेरो मनमा अनुपम शान्ति र आत्मिक ऊर्जा भरिदियो । तीन दिनको साधनापछि प्राप्त मानसिक स्पष्टता र सकारात्मक सोच मेरो लागि अझै खोज र अनुभूतिको विषय बनेको छ ।

समाज र चेतना

शिविरमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी रेखा कण्डेल , जिल्ला समन्वय अधिकारी अनुनय वाँस्तोला, प्रहरी नायब उपरीक्षक प्रकाश वुढाथोकी, जिल्ला मालपोत कार्यालयका प्रमुख ध्रुव कार्की, नगरपालिका आलेप अधिकृत मोहन भट्टराई , जीवन विज्ञानका प्रमुख प्रशिक्षक शान्ता आचार्य लगायत प्रशासनिक क्षेत्रका विशिष्ठ व्यक्तित्वहरूको सक्रिय उपस्थिति प्रेरणादायी थियो । राज्यका जिम्मेवार व्यक्तिहरूमा राजयोग, ध्यान र आध्यात्मिक चेतनाप्रतिको रुचि तथा सम्मान देखिनु सकारात्मक संकेत हो ।

विगतदेखि नै  ब्रह्मकुमारी राजयोग सेवा , दिक्तेलमा नियमित बसोबास गर्दै आउनुभएकी कुमारी मञ्जु दिदीको त्याग र सेवाभाव अत्यन्त सम्मानयोग्य छ । स्थानीय राजन आचार्य, कमल आचार्य, चन्द्रकला गजमेर, प्रकाश गजमेर, कमला ढुंगाना, चन्द्रकुमारी राई, कर्णकुमार वजिमय लगायतको दिनहुँको सेवा र समर्पणभाव पनि प्रशंसनीय छ । तीन दिनसम्म बिहानैदेखि नियमित योगध्यानका लागि आउने ४०–५० जना साधकहरूको मर्यादा, अनुशासन र श्रद्धाले वातावरणलाई अझ पवित्र बनाइरहेको थियो ।  आज हाम्रो समाजमा कुलत र दुव्र्यसनको महामारी फैलिरहेको छ । चुरोट, खैनी, गुट्खा, मदिरा र आयातित संस्कृतिको प्रभावले युवापुस्ता दिशाहीन बन्दै गएको पीडा सर्वत्र सुनिन्छ । अझ किराँत क्षेत्रमा कोदोको जाँड र रक्सी सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको विषय पनि हो । संस्कृति र दुरुपयोग बीचको सीमा हराउँदा सामाजिक सद्भावमा नकारात्मक असर परेको देखिन्छ ।

“नयाँ जोगीले धेरै खरानी धस्छन् “ भनेझैँ आज केही ब्राह्मण– क्षेत्री समुदायमा समेत जाँड–रक्सीको अत्यधिक दुरुपयोगले विकृत वातावरण सिर्जना गरेको यथार्थ घामझैँ छर्लङ्ग देखिन्छ । संस्कृतिको नाममा अरू समुदायबाट बढ्दो दुरुपयोगले समाजलाई नै कमजोर बनाइरहेको हो कि जस्तो लाग्छ । यस्ता विकृतिबाट समाजलाई जोगाउन बाह्य नियन्त्रण मात्र होइन भित्री चेतनाको जागरण पनि आवश्यक छ । राजयोग ध्यानले मानिसलाई आत्मा चिन्न, मनलाई शुद्ध बनाउन र सकारात्मक सोचतर्फ उन्मुख गराउन मद्दत गर्छ भन्ने मेरो निष्कर्ष हो ।

मनको प्रदूषण अहिले सामाजिक सञ्जाल र केही सञ्चार माध्यममा मर्यादाहीन भाषा, आरोप र घृणाको प्रवृत्ति बढिरहेको छ । अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको नाममा मानिसहरूले शब्दमार्फत विष ओकलिरहेको देखिन्छ । हेर्दा बाहिर सफा, पढेलेखेको, विद्वान, धनाढ्य र समाजको अगुवा कहलाउँछ तर सामाजिक सञ्जालमा विषवमन गरेको देखिन्छ । त्यो सकारात्मक ऊर्जालाई नकारात्मक ऊर्जाले जितेर भएको हो । त्यस्ता व्यक्तिले नकारात्मक सोचले केवल व्यक्ति मात्र होइन परिवार र समाजलाई पनि दूषित बनाउँछ भन्ने हेक्का राख्न आवश्यक छ । हामीले यस्तै राजयोग, ध्यान र चिन्तनबाट सकारात्मक मार्गमा ल्याउन सक्छौँ । नगर प्रमुखको हैसियतले यो मेरो जिम्मेवारी र कर्तव्य पनि हो भन्ने महसुस गरेको छु ।

हाम्रो पूर्वीय दर्शनले भन्छ– “मन शुद्ध भए संसार शुद्ध हुन्छ ।” जब मानिसको चेतनामा रिस, घृणा, ईष्र्या र आरोपको विष भरिन्छ । त्यसको असर सन्तति र समाजमा पनि पर्छ । यही कारण आज मानिससँग पद, प्रतिष्ठा, धन, सम्पत्ति र शक्ति भए पनि आत्मामा शान्ति छैन । कतिपय मानिस बाहिरबाट सफल देखिए पनि भित्रभित्रै अशान्ति र रिक्तताले जलिरहेका छन् । शान्ति खोज्न मानिस मठ, मन्दिर, चर्च, मस्जिद र गुरुद्वारातिर दौडिरहेको छ । वास्तविक शान्ति अन्तर्मनमै खोज्नुपर्ने रहेछ । यस्तो छटपटी र अशान्तिको समयमा राजयोग शिविर, सत्सङ्ग र आध्यात्मिक चिन्तन अचुक औषधि बन्न सक्छन् भन्ने निष्कर्षमा म पुगेको छु । यो मेरो व्यक्तिगत अनुभूति र आत्मस्वीकारोक्ति हो । मैले यो तीन दिने शिविरबाट बुझेको मूल शिक्षा यही हो । हरेक आत्मा स्वभावतः सकारात्मक हुन्छ । आत्मामा भरिएको नकारात्मकता बाहिरबाट पोतिएको कालो धब्बा मात्र हो । राजयोग, ध्यान र सत्सङ्गले त्यो कालोपन विस्तारै पखाल्दै लैजान्छ । यसका लागि छोटो समय व्यवस्थापन गरेर नित्य साधना, सकारात्मक सोच र सत्कर्म भावना जागृत गर्न आवश्यक हुन्छ ।

प्रकृति र मानवता

मानिस र प्रकृतिको सम्बन्ध केवल उपयोगको होइन चेतनाको पनि हो । मानिसको मन अशान्त भयो भने उसले प्रकृतिप्रति पनि हिंसात्मक व्यवहार गर्छ । वन विनाश, आगजनी, वातावरण प्रदूषण, जलस्रोतको दोहन र जैविक असन्तुलनको मूलमा मानवीय लोभ र असन्तुष्टि नै मुख्य कारण देखिन्छ । राजयोग ध्यानले मानिसलाई व्यक्तिगत शान्ति दिन्छ । प्रकृतिप्रति जिम्मेवार चेतना बढाउनेछ । सकारात्मक सोच भएका मानिसले वातावरण, जैविक विविधता र सामाजिक सद्भावलाई सम्मान गर्छन् । यही कारण यस्ता शिविरहरू केवल आध्यात्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रम नभई सामाजिक, वातावरणीय र मानवीय चेतनाका अभियान पनि बन्छन् । शिविरका लागि शिविर नभई समाज र पर्यावरण सुधारको अचुक औषधिका रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ । कसैले पनि आध्यात्मिकताको नाममा सामाजिक सद्भाव भड्काउने वा धार्मिक गतिविधी गर्नु पूर्णतः निषेध हुन्छ । यस्ता दुस्प्रयत्न अस्वीकार्य र कानुनविपरीत हुन् भन्नेमा सबै पक्ष सचेत रहन आवश्यक देखिन्छ ।

अन्तिम अनुभूति

वैशाख २६ गते शनिबारदेखि सुरु भएको तीन दिने राजयोग ध्यान शिविर मेरो जीवनका उत्कृष्ट अनुभवहरूमध्ये एक बन्यो । यसले केवल शान्ति मात्र दिंदैन व्यक्तिगत जीवन र समाज रूपान्तरणप्रतिको नयाँ दृष्टिकोण प्रष्फुटन गर्छ । मैले यस राजयोग ध्यान शिविरबाट व्यक्तिगत अनुभूति, स्वआत्मजागरण र जीवनबोधको निष्कर्ष निकालेको छु । मेरो विचारमा जनप्रतिनिधि, राजनीतिक नेतृत्व र समाजका अगुवाहरूले पनि यस्ता राजयोग ध्यान शिविरमा सहभागी हुन आवश्यक छ । सकारात्मक सोच, नैतिक चरित्र, अनुशासन र आत्मिक शिक्षालाई विद्यालय तहसम्म विस्तार गर्न सकियो भने समाजमा सकारात्मक परिवर्तन सम्भव छ ।

नैतिक आचरण,आध्यात्म चिन्तन , योग ध्यान र प्राकृतिक शिक्षा दिने संस्थाहरूले विश्वभर फैलाइरहेको शान्ति, सद्भाव र आत्मपरिवर्तनको सन्देश अनुकरणीय छ । शान्ति केवल बाहिरी अभिवादन होइन मानव अन्तरआत्माको मौलिक स्वर हो । भविष्यमा नगरपालिका र यस्ता आध्यात्मिक संस्थाबीच सहकार्य गरेर सकारात्मक ऊर्जा, नैतिक शिक्षा र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकियो भने समाजलाई अझ उज्यालो दिशातर्फ लैजान सकिन्छ भन्ने विश्वास मैले यस शिविरबाट प्राप्त गरें ।

अन्ततः मानिसको वास्तविक विजय बाहिरी संसार जित्नुमा होइन आफ्नै मन जित्नुमा रहेछ । तीन दिने शिविरबाट फर्कँदा मैले संसार बद्लिएको होइन आफ्नै मन बदलिन थालेको अनुभूति गरेको छु । अहिले मन शान्त, सकारत्मक दृष्टि र भविष्यप्रति आशा तथा विश्वास अझ बढेर गएकोछ । अन्तरमनमा सकारात्मक ऊर्जाले अझ दर्बिलो जरा गाड्योभने आत्मचिन्तनको प्रभावले शान्तिको खोजीमा भड्किरहनु पर्दैन ।

योगगुरु अर्जुन थपलियालगायत सम्पूर्ण प्रशिक्षक मण्डली र व्यवस्थापक ब्रह्मकुमारी राजयोग ध्यान शिविर,दिक्तेलप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु ।

(स्तम्भकार–दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाको नगरप्रमुख हुन् । )